Gmina Dziemiany Herb Dziemian Mapa Dziemian Cóż masz więcej nad Dziemiany Biuletyn Informacji Publicznej UG Dziemiany Wzór kaszubski

Parafia św. Antoniego w Dziemianach

Zmiany w administracji kościelnej
Początki parafii w Dziemianach

Wiek XIX przyniósł duże zmiany w organizacji kościoła katolickiego na Pomorzu .

Stolica diecezji chełmińskiej w nowych granicach – przeniesiona została w roku 1824 z Chełmży do Pelplina.

Wraz z kolejnymi zmianami administracyjnymi wprowadzanymi przez państwo, zachodziły  również  zmiany przynależności poszczególnych wsi  do nowo powstałych  parafii.

Parafie w Wielu, Brusach i Czersku  należą do najstarszych na Kaszubach.

Powstały według przypuszczeń w czasach panowania książąt pomorskich w końcu XII lub na początku XIII wieku. Ze źródeł historycznych wiemy, że kościół wielewski już w XVI wieku funkcjonował pod wezwaniem Św. Mikołaja , które z przerwą zachowano do dziś . Przerwa , w której patronką była Św. Anna miała miejsce w latach 1583 – 1728.

Najwcześniejsze informacje źródłowe o kościele w Wielu pochodzą z roku 1583.

W pierwotnych granicach rozległej parafii w Wielu, odległości najbardziej oddalonych od Wiela miejscowości dochodziły aż do 13 km.

Wiadomo, że w drugiej połowie XVII wieku parafia liczyła 600 dusz. Granice wielewskiej parafii nie były zmienione  do początków XX wieku.

W Brusach drewniany kościół istniał jeszcze przed rokiem 1565, za panowania na tych terenach krzyżaków.

Przed  rokiem 1769 kościół ten został rozebrany, a na jego miejscu wzniesiono nowy drewniany kościół.

Obecną neoromańską świątynię pobudowano w Brusach w latach 1876 – 1879 Kościół w Lipuszu około roku 1534 i wcześniej w czasach krzyżackich był drewniany i stanowił filię parafii kościerskiej.

W latach następnych był często niszczony, w tym i przez pożary.

W roku 1867 pobudowano w Lipuszu nowy kościół pod wezwaniem Św. Michała Archanioła.

Do roku 1859 Leśno stanowiło integralną część parafii bruskiej.

Probostwo, a więc i samodzielna parafia istnieje w Leśnie od roku 1861.

Istniejący do dziś kościół w Leśnie powstał w połowie XVII wieku w miejscu dawnego, również drewnianego.

W roku 1913 usamodzielniła się parafia w Karsinie.

Z części parafii w Karsinie i sąsiedniej łęskiej, powstała w roku 1926 parafia w Odrach. 

W 1983 roku został poświęcony kościół w Osowie pod wezwaniem Świętego Maksymiliana Kolbe. Z dniem 1 sierpnia 1991 roku, dekretem biskupa chełmińskiego, została erygowana nowa parafia pod wezwaniem Św. Rocha w Kaliszu.

Wiek XX wprowadził zatem radykalne zmiany w granicach wielewskiej parafii, nie naruszonych wcześniej przez ponad sześć stuleci.

Zasygnalizowane tu zmiany administracyjne ilustruje załączona  mapka, na  której symbolicznie oznaczono miejscowości, w których istnieją obecnie kościoły parafialne.

 

Opis budowy kościoła
i powstania parafii w Dziemianach

Kościół w Dziemianach jest świątynią w której odbyło się wiele uroczystości rodzinnych, a  były one dla nas i radosne i smutne.  Potrzeba pobudowania kościoła w Dziemianach pojawiła się już w połowie XIX wieku. Wielkie odległości  Radunia i Trzebunia od kościoła w Leśnie, Piechowic i Jastrzębia oraz Przerębskiej Huty od kościoła w Wielu,
Dziemian od kościoła w Lipuszu – sprawiały ludności tych wsi niemałe trudności w spełnianiu obowiązków religijnych.
Zanim powstał ostateczny projekt kościoła w Dziemianach , szukano różnych tymczasowych i stałych rozwiązań, czemu towarzyszyły kłopoty i nawet spory.

W połowie XIX wieku był pomysł pobudowania kościoła w Piechowcach. Myśl taka była szczególnie bliska Antoniemu Sikorskiemu.
Jako kościół filialny Wiela miał on stanąć w ogrodzie zwanym  „Kołowrot”, przy szkole. Zwieziono wtedy nawet sporo drewna, które zatopiono w Gogolinie dla nabrania mocy.
Śmierć Sikorskiego spowodowała, że jego następca, który trudnił się kupiectwem wolał wybudować karczmę, należącą w dwudziestoleciu międzywojennym do rodziny Czarnowskich.

Równocześnie  już w XIX wieku czyniono starania o utworzenie stacji duszpasterskiej z siedzibą księdza w Dziemianach. W tym celu, aby stworzyć zaczątek stacji, w roku 1912  dzięki staraniom księdza proboszcza Piotra Dunajskiego z Lipusza i gospodarzy z Dziemian w osobach : Franciszka Schulza, Franciszka Reszka, Jana Łukowicza i nauczyciela Augustyna Guskiego - doszło do zakupu 10 mórg gruntu od Franciszka Schulza za cenę 3000 marek i wpisano ją na dozór kościelny w Lipuszu.

Z kwoty 3000 marek, 2500 marek ofiarował ksiądz proboszcz Łangowski z Wudzynia – krewniak Jana Łukowicza. 
Skutkiem tych starań, w niedzielę dnia 31 stycznia 1915 roku, ksiądz proboszcz  Piotr Dunajski z Lipusza odprawił w Dziemianach pierwsze nabożeństwo w pokoju przerobionym na kaplicę w tutejszej plebanii, która należała wówczas do Mikołaja Połczyńskiego. Później msze niedzielne odprawiali również inni księża.

Odtąd w Dziemianach już systematycznie odbywały się nabożeństwa co czwartą niedzielę, a od połowy roku 1915 nauka dzieci.

Dalsze pertraktacje z władzą biskupią doprowadziły do uzgodnienia, że po wojnie utworzona zostanie w Dziemianach samodzielna stacja duszpasterska.

 W roku 1917 powołano Katolickie Towarzystwo Budowy Kościoła w Dziemianach.

W pracach Towarzystwa uczestniczył syn Franciszka – Augustyn Turzyński.

Widzimy go na załączonym zdjęciu członków Towarzystwa, tuż po wybudowaniu
 kościoła w Dziemianach. Do Towarzystwa, zarejestrowanego w Sądzie w Kościerzynie.
zapisało się około 335 członków parafii deklarując miesięczną
opłatę składkową wysokości 1 marki.
Towarzystwo w roku 1917 zakupiło od Mikołaja Połczyńskiego
zabudowania i 9 mórg gruntu za 28000 marek.
Zabudowania o których tu mowa,
to między innymi obszerny i nowy, bo budowany w czasie wojny 
dwupiętrowy dom mieszkalny, do połowy jeszcze nie wykończony,
a w drugiej połowie zamieszkały przez lokatorów.

Początkowo ksiądz Piotr Dunajski planował budowę kościoła na miejscu,

gdzie obecnie znajduje się w Dziemianach cmentarz.

 Zamiar ten nie został wprowadzony w czyn,

 a dzieje budowy kościoła potoczyły się nowym torem.

Władza biskupia w Pelplinie dekretem dnia 26 grudnia 1918 roku
 utworzyła stację duszpasterską.

Na mocy tego dekretu pierwszym oficjalnym duszpasterzem

w Dziemianach został ksiądz Wacław Wojciechowski – wikariusz z Wiela.

 Ksiądz Wacław Wojciechowski przybył do Dziemian

w piątek 3 stycznia 1919 roku i wprowadzony został

na swój urząd przez księdza proboszcza Józefa Szydzika

 z Wiela jako komisarza biskupiego.
Wieś w tym czasie została pięknie przystrojona.
Pierwsze wyposażenie dziemiańskiej kaplicy, to  mszał, 4 lichtarze

i kilka ornatów, które ofiarował kościół w Lipuszu,

 natomiast figury Św. Antoniego i Matki Boskiej Nieustającej Pomocy
były darem Anieli Czarnowskiej z Piechowic. Pozostałe przedmioty otrzymał
kościół dzięki ofiarności ogółu parafian . Rozpoczęło się wówczas normalne
życie parafii  związane z trudami jej organizowania i staraniami o środki na
budowę kościoła. Ostatnie wiosenne uroczystości kalwaryjne

 pod panowaniem pruskim odbyły się w Wielu dnia 28 maja 1919 roku.

Wówczas po raz pierwszy przybyła do Wiela z własną kapelą
pielgrzymka z Dziemian.

Pielgrzymkę prowadził ksiądz Wacław Wojciechowski.

Pojawiać się zaczęły pomysły budowy kościoła . Wybrano projekt budowy

drewnianego kościoła Stefana Januszewskiego z Męcikału, późniejszego

wójta w Brusach  znanego z mistrzowskiej roboty.
Po zgromadzeniu materiałów budowlanych, kiedy w roku 1920

przystąpiono do budowy , doszło do sporów na temat lokalizacji

i  braku koniecznych zezwoleń administracji rządowej.

Budowę decyzją władz świeckich wstrzymano , a władza biskupia

po interwencjach Zarządu Towarzystwa Budowy Kościoła odwołała

 ks. Wacława Wojciechowskiego  posyłając na jego miejsce ks. Franciszka

Podlaszewskiego, dotychczasowego administratora z Pinczyna.

Nowy gospodarz parafii stanął ze swoim dobytkiem

przywiezionym furmankami do Dziemian nocą 5 lipca 1921 roku.

Zanim wyciszyły się spory co do budowy nowego kościoła,

ks. Podlaszewski zajął się wyposażeniem tymczasowej kaplicy.

Pomagali mu w tym licznie parafianie i przyjaciele z diecezji.

Przywieziono z Kościerzyny zbyteczny tam dzwon ze starego kościoła,

gdańskiej roboty z 1759 roku, drugi dzwon odlano we Włocławku ze zbiórki

wśród parafian metali kolorowych , a o pozostałe dwa mniejsze dzwony

postarali się również parafianie. Muzyka owych  dzwonów

towarzyszyła pierwszej procesji Bożego Ciała, która odbyła się w roku

1923 z kaplicy wokół plebanii. W roku 1942 dzwony zarekwirowali Niemcy.

Dzwony, które aktualnie znajdują się w dziemiańskim kościele,

pochodzą z Małego Tuchomia i Dąbrówki w powiecie bytowskim.

Jednocześnie ze staraniami o dzwony  trwały prace wokół nowej świątyni.

Dnia 24 lutego 1922 roku zakończono spory i podjęto decyzję budowy

kościoła z cegły na miejscu, gdzie się aktualnie znajduje. 

Ostatni, przyjęty do realizacji projekt opracował

słynny architekt poznański Roger Sławiński

Budowę kościoła powierzono firmie Stefana Januszewskiego,

która dnia 5 lipca 1922 roku rozpoczęła wymierzanie fundamentów.

Cegłę w ilości 200 tys. sztuk zakupiono z cegielni Edmunda

Sikorskiego w Leśnie. Kamienie zwozili parafianie – na jednego konia

przypadał metr kubiczny kamieni i 1000 sztuk cegieł . Pomagali gospodarze

z sąsiednich parafii  : Lamka, Główczewic , Lendów i Kalisza . 

Inni wykonywali bezpłatnie roboty ziemne . Wiadomo nam ,

że w pracach tych brał udział nasz krewniak Aleksander Ruchniewicz .

Dnia 25 lipca 1922 roku , we wtorek po nieszporach , odbyła się

uroczystość poświęcenia kamienia węgielnego przez ks. dziekana

Konrada Hoffmanna z Chmielna . W uroczystości tego pierwszego

budowanego w II Rzeczypospolitej kościoła uczestniczył

Wojewoda Pomorski Jan Brejski z Torunia , Starosta Kościerski

Ignacy Mellin i inni goście , a wśród nich dr Jan Łukowicz z Chojnic

ofiarodawca głównego ołtarza . Wojewodę Brejskiego powitała słowami i kwiatami

mająca 12 lat mieszkanka Radunia , nasza krewniaczka – Gertruda Skwierawska .

Akt erekcyjny umieszczony został w murze zewnętrznym za głównym

ołtarzem , a jego miejsce oznaczono krzyżem oraz datą – 1922 rok .

Koszty budowy kościoła szacowano wówczas na 15 mln. marek polskich .

Sześć tygodni trwały roboty ziemne i budowa fundamentów .

W końcu sierpnia rozpoczęto prace murarskie i 14 października

cieśle zawiesili wieniec . Dnia 15 listopada budowa była pod dachem ,

a duża wieża wymurowana do drugiego piętra ,

po czym przerwano prace z powodu zimy .

Po Wielkanocy w 1923 roku rozpoczęto prace wewnątrz

- tynkowanie , sufity . W maju dokończono budowę wieży i jej dachu .

Fabryka mebli z Kościerzyny wmontowała okna .

Firma Drukarni Św. Wojciecha w Poznaniu wykonała nowy ołtarz

główny , sfinansowany za pieniądze uzyskane ze sprzedaży darowanego

przez Jana Łukowicza  . Jak napisał Ks. Franciszek Podlaszewski był on

dębowy „ stylu romańskiego ” i nie pasował do neobarokowej świątyni .

Zakupił go Dom Misyjny w Lubińcu na Śląsku . W nowym ołtarzu

umieszczono obraz Św. Antoniego -  patrona kościoła .

Organy wykonała jeszcze w roku 1923 firma Dominika Biernackiego

we Włocławku . Dnia 28 czerwca cieśle zawiesili na wieży wieniec .

Dnia 15 września wciągnięto na wieże dzwony ,

skąd po raz pierwszy mniejszy dzwon zabrzmiał na Anioł Pański .

Dnia 20 września 1923 roku ustawiono boczny ołtarz Serca Jezusa ,

który pochodzi ze starego kościółka w Sworach .

Drugi ołtarz boczny Matki Bożej  pochodzący z Wiela ,

przeniesiono po zlikwidowaniu kaplicy . Ołtarz główny ustawiono

11 października , ambonę – 16 października , a organy były gotowe

18 października . W niedzielę 14 października odbyło się ostatnie

 nabożeństwo świąteczne w kaplicy .

Dnia 23 października 1923 roku odbyła się uroczystość poświęcenia kościoła .

W tym dniu -  w niedzielę , pogoda była mglista i dżdżysta .

Rano o godz. 7.30  ks. Franciszek Podlaszewski odprawił ostatnią mszę

w kaplicy w intencji podziękowania Panu Bogu za łaski i powodzenie

przy budowie kościoła .

Pomimo deszczu przybyły tłumy . Uroczystość rozpoczęła się

o godz. 10.00 procesją z kaplicy mieszczącej się na plebanii do kościoła .

Poświecenia murów i wnętrza oraz przeniesienia

Najświętszego Sakramentu dokonał ks. kanonik Konstanty Dominik

wkrótce biskup , rodem z Gnieżdżewa , parafia Swarzewo – sanktuarium

Matki Bożej Królowej Rybaków Kaszubskich i Polskiego Morza .

Mszę odprawił ks. Konstanty Dominik zaś kazanie na temat znaczenia kościoła

w życiu człowieka i parafii wygłosił ks. proboszcz Józef Szydzik z Wiela .

Program uroczystości obejmował jeszcze przed południem różaniec ,

po obiedzie nieszpory , poświęcenie i odprawienie drogi krzyżowej

oraz poświecenie organów i krzyża przed kościołem .

Powiedzieć tu trzeba , że zarówno w kosztach organizacji parafii w Dziemianach
jak i budowy kalwarii we Wielu każda rodzina ma swój choćby skromny udział .

Kalwaria wielewska powstała w latach 1916 – 1924 , a więc w najcięższych

latach wojennych i powojennych – podobnie jak kościół w Dziemianach .

Trudno wymienić wartość darów imiennych i bezimiennych ofiarodawców .   
W roku 1923 zakończono budowę kościoła w Dziemianach , a  tym samym

zaistniała nowa parafia pod wezwaniem Świętego Antoniego Padewskiego .
Parafia w Dziemianach powstała z odległych części parafii Wiele , Lipusz i Leśno .
 Uprzednio Dziemiany , częściowo Raduń ,
Trzebuń i Kalisz należały do parafii lipuskiej  zaś Piechowice i Parowa

- do parafii w Wielu . W roku 1924 z parafii wielewskiej wyłączono 9 wiosek ,
które włączono do parafii w Dziemianach . Były to wioski : Dziemiany ,

Kalisz , Dywan , Piechowice , Płęsy , Trzebuń , Jastrzębie , Raduń i Dunajki .

W roku 1927 do parafii należało już podanych poniżej 23 miejscowości
 z określoną w nawiasie liczbą dusz i oznaczoną kolorem czerwonym
odległością miejscowości  od kościoła  :
 Dziemiany (491, – ) , Borsztal – Leśniczówka (8 , 3,5 km) , Dunajki (35 , 2,5 km) ,
 Dywan (59 , 7 km) , Głuchy Bór – leśniczówka (4 , 4 km) ,
Jastrzębie (68 , 3 km) , Kalisz – wybudowanie (104 , 2,5km) , Turzonka (26 , 4 km) ,
Nowe Słone (13 , 7 km) , Słupinko (12 , 5 km) , Pełk – młyn (23 , 3 km) ,
Piechowice (388 , 3 km) , Dębina (112 , 3 km) , Dąbrówka (53 , 4,5 km) ,
Kloc (9 , 4 km) , Szablewo (33 , 3,5 km) , Przerębska Huta (36 , 7 km) ,
Raduń z wybudowaniem (455 , 4 km) , Trzebuń z wybudowaniem : Lamkowo ,
Wilczewo , Zajączkowo , Żabowo (605 , 4 km) .

W sumie w roku 1927 parafia w Dziemianach liczyła 2534 wiernych .

Ksiądz Franciszek Podlaszewski pracował sam  w kościele w Dziemianach

aż do roku 1932 , będąc jednocześnie od 1927 roku dziekanem kościerskim .

Później wspierali go wikariusze , z których żaden nie pozostawał w Dziemianach

na dłuższy czas . Pracując w parafii , w dekanacie , mobilizując innych

do nowych działań , miał jeszcze czas na pracę naukową i popularyzatorską

publikując między innymi prace dotyczące przeszłości kaszub.

W roku 1938 ks. Podlaszewski został mianowany proboszczem

w Radzynie Chełmińskim i tamtejszym dziekanem .

Podjął tam trudy budowy nowej plebanii i ożywienia życia parafialnego.